پلتفرم‌های آنلاین دارایی در ایران ذیل مفهوم «فناوری مدیریت ثروت (WealthTech)» قرار می‌گیرند. این پلتفرم‌ها امکان سرمایه‌گذاری و خریدوفروش کلاس‌های متنوع دارایی مانند صندوق‌های سرمایه‌گذاری، رمزارز، طلای آب‌شده، بیمه عمر و… را در یک بستر دیجیتال یکپارچه فراهم می‌کنند.

کارکرد اصلی آن‌ها ساده‌سازی فرایند سرمایه‌گذاری است. کاربر بدون پیچیدگی‌های سنتی می‌تواند وارد بازار شود و حتی با مبالغ خرد سرمایه‌گذاری کند. تمرکز این پلتفرم‌ها بر افزایش دسترسی‌پذیری و کاهش اصطکاک تجربه سرمایه‌گذاری است.

با این حال، همه پلتفرم‌های آنلاین دارایی یک مدل یکسان ندارند. ساختار مالکیت دارایی، نحوه تأمین محصولات و تنوع سبد عرضه میان آن‌ها متفاوت است. همین تفاوت‌ها، ساختار رقابت و مسیر رشد صنعت را شکل می‌دهد.

دانلود گزارش «صنعت پلتفرم آنلاین دارایی»

نقشه بازیگران صنعت پلتفرم آنلاین دارایی در ایران

در سال ۱۴۰۴، ۲۰ بازیگر در صنعت پلتفرم آنلاین دارایی شناسایی شده‌اند. این بازیگران بر اساس مدل کسب‌وکار و نحوه تأمین دارایی در دو دسته اصلی قرار می‌گیرند.

تفاوت این دو مدل فقط در تنوع دارایی نیست.مدل تأمین نیز متفاوت است. در پلتفرم‌های گروه مالی، زنجیره تأمین عمدتاً درون‌گروهی است. در حالی‌که در پلتفرم‌های تجمیع‌کننده، اتصال به چندین تأمین‌کننده مستقل بخشی از هویت مدل کسب‌وکار محسوب می‌شود.

پلتفرم‌های گروه مالی

پلتفرم‌هایی که توسط گروه‌های مالی شکل گرفته‌اند و حداقل ۵ صندوق سرمایه‌گذاری را در پلتفرم خود ارائه می‌کنند، به‌عنوان پلتفرم گروه مالی شناخته شده‌اند. تمرکز این دسته بیشتر بر دارایی‌های بازار سرمایه، به‌ویژه صندوق‌های بورسی، بیمه عمر و ابزارهای مرتبط است.

پلتفرم‌های تجمیع‌کننده

در مقابل، پلتفرم‌های تجمیع‌کننده دارایی‌ها را از تأمین‌کنندگان مختلف گردآوری می‌کنند و در یک بستر واحد در اختیار کاربر قرار می‌دهند.

تنوع کلاس دارایی در این مدل گسترده‌تر است. علاوه بر صندوق‌های سرمایه‌گذاری، دارایی‌هایی مانند رمزارز، سبد دارایی رمزارزی، توکن طلا، دلار (تتر)، طلای آنلاین فیزیکی و تأمین مالی جمعی نیز در سبد آن‌ها دیده می‌شود.

این تمایز در منبع تأمین و ساختار سبد دارایی، پایه اصلی تفاوت میان دو نوع پلتفرم را شکل می‌دهد. اما مدل کسب‌وکار فقط یک سوی ماجراست. سؤال مهم‌تر این است: این صنعت از نظر اندازه و تمرکز رقابتی چه تصویری دارد؟

  اندازه بازار پلتفرم‌های آنلاین دارایی در ایران

در سال ۱۴۰۳، ۶۱۸ هزار میلیارد تومان دارایی در پلتفرم‌های گروه مالی مدیریت شده است. در این پلتفرم‌ها امکان خریدوفروش و سرمایه‌گذاری در ۱۱۵ صندوق بورسی برای کاربران فراهم بوده است.

در مقابل، در ۷ پلتفرم تجمیع‌کننده شناسایی‌شده، بیش از ۶ هزار میلیارد تومان دارایی تحت سرپرستی قرار داشته است که نسبت به سال ۱۴۰۲ بیش از ۶۰۰٪ رشد داشته است.

این اعداد نشان می‌دهد صنعت پلتفرم‌های آنلاین دارایی به مقیاس اقتصادی قابل‌توجهی رسیده است. هرچند وزن دو مدل یکسان نیست، اما هر دو در حال شکل‌دادن به بخشی از جریان سرمایه‌گذاری دیجیتال کشور هستند.

در پلتفرم‌های گروه مالی، دارایی‌ها «تحت مدیریت» هستند؛ یعنی مدیر سرمایه‌گذاری اختیار تصمیم‌گیری و مدیریت فعال پرتفوی را دارد. در پلتفرم‌های تجمیع‌کننده، دارایی‌ها «تحت سرپرستی» هستند؛ یعنی پلتفرم فرایندهای عملیاتی و اداری را انجام می‌دهد و اختیار مدیریت فعال ندارد. این تفاوت، ساختار درآمدی و سطح مسئولیت عملیاتی دو مدل را از یکدیگر متمایز می‌کند.

این تصویر از بزرگی بازار، یک سؤال مهم را پیش می‌کشد: این حجم سرمایه میان بازیگران چگونه توزیع شده است؟

تمرکز رقابت پلتفرم‌های گروه مالی؛ بازار چندقطبی با سهم ۶۸٪ بازیگران بزرگ

در بازار پلتفرم‌های گروه مالی، توزیع سهم بازار متوازن نیست. در سال ۱۴۰۳، حدود ۶۸٪ از دارایی تحت مدیریت در اختیار چهار بازیگر اصلی قرار داشته است. مفید اپ حدود ۲۷٪ سهم بازار را به‌عنوان رهبر بازار در اختیار دارد و سه بازیگر دیگر شامل تأمین سرمایه لوتوس پارسیان، آی‌بی‎شاپ، کاریزما هرکدام در بازه‌ای حدود ۱۰٪ تا ۱۷٪ سهم داشته‌اند. بازیگران دنبال‌کننده نیز سهم‌هایی در دامنه‌ای ۳٪ تا ۶٪ داشته‌اند.

این توزیع نشان می‌دهد بازار گروه‌های مالی در عین چندقطبی بودن، دارای تمرکز نسبی است. بازیگران بزرگ وزن تعیین‌کننده دارند، اما انحصار کامل شکل نگرفته است.

در مقابل، در بازار پلتفرم‌های تجمیع‌کننده وضعیت متفاوت است. با توجه به نوپایی این بخش از صنعت، تعداد بازیگران محدود است و اغلب آن‌ها بر بازارهای خاصی تمرکز کرده‌اند. به همین دلیل ساختار رقابت هنوز تثبیت نشده و نمی‌توان به‌صورت معنادار از رهبر بازار، چالشگر یا دنبال‌کننده سخن گفت.

به بیان دیگر، اگر در پلتفرم‌های گروه‌های مالی با ساختار بازاری مشخص روبه‌رو هستیم، در پلتفرم‌های تجمیع‌کننده‌ هنوز مرحله شکل‌گیری قواعد رقابت طی می‌شود.

اما رقابت تنها در سطح عدد و سهم بازار تعریف نمی‌شود. نوع خدمات و تنوع دارایی نیز میدان رقابت را شکل می‌دهد.

خدمات پلتفرم‌های آنلاین دارایی؛ از سرمایه‌گذاری تا خدمات مالی مکمل

پلتفرم‌های آنلاین دارایی دو لایه اصلی خدمت ارائه می‌کنند:

• خدمات پایه: سرمایه‌گذاری و خریدوفروش دارایی‌ها
  این پلتفرم‌ها به کاربران امکان سرمایه‌گذاری در صندوق‌های سرمایه‌گذاری، رمزارز، بیمه عمر مبتنی بر دارایی خاص، طلای آنلاین و تأمین مالی جمعی را می‌دهند. این خدمات به‌عنوان محصولات اصلی پلتفرم‌ها در نظر گرفته می‌شوند و کاربران می‌توانند فرایند خرید و فروش را به‌سادگی انجام دهند.
• خدمات ارزش‌افزوده: توسعه لایه خدمات مالی
  خدمات ارزش‌افزوده پلتفرم‌های آنلاین دارایی به دو دسته تقسیم می‌شوند: خدمات بانکی که هدف آن‌ها تسهیل دسترسی به اعتبار و سرمایه‌گذاری است، و خدمات مدیریت ثروت که تمرکز آن‌ها بر ارتقای رفتار مالی کاربران و کمک به آن‌ها در مدیریت و بهینه‌سازی سبد سرمایه‌گذاری است. این خدمات به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که کاربران را در مسیر سرمایه‌گذاری خودکار و بهینه هدایت کنند.

پلتفرم‌های گروه مالی بیشتر بر بازار سرمایه تمرکز دارند و سبد متنوعی از صندوق‌های سرمایه‌گذاری شامل درآمد ثابت، سهامی، طلا، نقره، بازنشستگی و… ارائه می‌دهند. در حالی‌که پلتفرم‌های تجمیع‌کننده بیشتر بر دارایی‌هایی مانند رمزارز و برخی صندوق‌های سرمایه‌گذاری (درآمد ثابت و سهامی) متمرکز هستند. در این پلتفرم‌ها، رمزارز سهم بیشتری نسبت به بازار سرمایه دارد و این تفاوت در ساختار سبد دارایی، رقابت را به سطح جدیدی می‌برد.

با رشد و توسعه خدمات، این صنعت به مرحله‌ای وارد خواهد شد که چالش‌های جدیدی در مسیر پذیرش و رقابت با رقبای سنتی آن پیش خواهد آمد.

چرخه عمر صنعت پلتفرم‌های آنلاین دارایی؛ از دوره جنینی به مرحله رشد

صنعت پلتفرم‌های آنلاین دارایی در ایران در حال گذر از دوره جنینی به دوره رشد است. در حال حاضر، کمتر از ۱۰٪ از ۴۵ میلیون جامعه هدف بالقوه به این پلتفرم‌ها دسترسی دارند و از آن‌ها استفاده می‌کنند. رقابت در این مرحله هنوز شدت زیادی ندارد و تمرکز اصلی پلتفرم‌ها بر ایجاد اعتماد و تجربه کاربری ساده برای جذب سرمایه‌گذاران است. در این مرحله، پلتفرم‌ها در حال رقابت با بازارهای جایگزینی چون سپرده‌های بانکی، ارز، خودرو و طلا هستند.

با رشد تعداد فعالان و معرفی ابزارهای متنوع سرمایه‌گذاری، این صنعت در حال نزدیک‌شدن به دوره رشد است. چالش اصلی برای پلتفرم‌های آنلاین دارایی این است که جذب کاربران جدید در برابر رقبای سنتی، نظیر بانک‌ها و بازارهای جایگزین، به یک رقابت بزرگ تبدیل خواهد شد.

این صنعت همچنان با چالش‌ها و فرصت‌های بسیاری روبه‌رو است که از یک سو محرک‌های رشد را ایجاد می‌کند و از سوی دیگر می‌تواند موانع جدی بر سر راه پیشرفت آن باشد.

عوامل مؤثر بر بازار پلتفرم‌های آنلاین دارایی: از تورم و رشد رمزارز و رشد جهانی دارایی‌ها تا موانع قانونی و نهادی

تورم بالا و کاهش ارزش ریال باعث توجه بیشتر سرمایه‌گذاران به سپرهای تورمی مانند دلار، طلا و رمزارز شده است. این تغییر رفتار سرمایه‌گذاری به رشد پلتفرم‌های آنلاین دارایی کمک کرده، چرا که تنوع دارایی‌ها و سهولت سرمایه‌گذاری در این پلتفرم‌ها جذابیت بیشتری ایجاد کرده است. همچنین، تمایل نسل Z به خدمات مالی دیجیتال فرصت‌های جدیدی برای رشد این صنعت فراهم کرده است.

مشکلات نهادی و قانونی، مانند تعدد نهادهای ناظر، نظام کارمزد دستوری و ناپایداری و غیرقابل‌پیش‌بینی بودن تصمیم‌گیری‌های کلان، یکی از محدودکننده‌های اصلی است. همچنین، اتصال ضعیف سیستم‌های مالی و پولی کشور مانع از توسعه سریع‌تر پلتفرم‌های آنلاین دارایی شده است و این چالش‌ها سرعت رشد صنعت را کند کرده است.

این چالش‌ها و فرصت‌ها زمینه‌ساز شکل‌گیری سناریوهای مختلفی برای آینده صنعت خواهند بود که به دو متغیر کلیدی وابسته است.

آینده صنعت پلتفرم آنلاین دارایی؛ دو متغیر کلیدی وضعیت کشور و تنظیم‌گری پلتفرم‌ها در افق ۱۴۰۸

در افق ۱۴۰۸، سال، افق تحلیل ۱۴۰۸ دو عامل کلیدی با اثرگذاری و عدم‌قطعیت بالا معرفی شده‌اند:

• وضعیت کلان سیاسی و اقتصادی کشور: شامل تحولات سیاسی و سیاست‌های اقتصادی، وضعیت روابط بین‌المللی و تحریم‌ها است که می‌تواند بر سرمایه‌گذاری و اعتماد عمومی در بازارهای مالی تأثیرگذار باشد.
• نوع تنظیم‌گری پلتفرم‌های آنلاین دارایی: این عامل به نوع رویکرد تنظیم‌گری دولت در بازار پلتفرم‌های آنلاین دارایی اشاره دارد، که می‌تواند تسهیل‌گر یا محدودکننده باشد و بر نحوه نوآوری، توسعه بازار و تعیین کارمزدها تأثیر بگذارد.

بر اساس دو عامل کلیدی اثرگذار بر آینده صنعت، چهار سناریو محتمل پیش روی این صنعت وجود دارد. در سناریو «افول و توقف پلتفرم‌ها»، محدودیت‌های شدید تنظیم‌گری و وضعیت نامساعد سیاسی و اقتصادی باعث کاهش اعتماد عمومی و مهاجرت سرمایه به دارایی‌های غیرریالی و بازارهای زیرزمینی بازار می‌شود. در مقابل، سناریو «شکوفایی پلتفرم‌ها» نشان‌دهنده رشد سریع و تکمیل زنجیره خدمات است که موجب رشد سرمایه‌گذاری خرد و ظهور بازیگران داخلی و خارجی می‌شود.

در صورتی که تنظیم‌گری توسعه‌محور همراه با توسعه اقتصادی و سیاسی برقرار شود، صنعت پلتفرم‌های آنلاین دارایی شاهد رشد سریع و قابل‌توجهی خواهد بود. این وضعیت باعث افزایش نوآوری، جلب اعتماد عمومی و نهادینه‌سازی خدمات مالی دیجیتال می‌شود. اما در صورت عدم تحقق این شرایط، صنعت در حالت رشد محدود یا رکود باقی خواهد ماند و سرمایه‌گذاران به سمت بازارهای زیرزمینی و دارایی‌های غیرریالی گرایش پیدا خواهند کرد، که باعث کاهش شفافیت و اندازه بازار می‌شود.

قدردانی از حامیان و همراهان گزارش

از «کاریزما» و «صراف»، حامیان و همراهان تخصصی صنعت پلتفرم آنلاین دارایی، سپاسگزاریم که با حمایت خود امکان انجام این تحقیق را فراهم کردند.

از «داتین»، «دیجی‌پی» و «میلی» ممنونیم که به‌عنوان حامی و همراه سلسله گزارش‌های فین‌تک ایران ۱۴۰۴ در کنار ما بودند.

درباره تکراسا اینسایت

تکراسا اینسایت به‌عنوان یک کسب‌وکار اجتماعی، با هدف رفع کمبود داده‌ و اینسایت قابل دسترس در اقتصاد دیجیتال ایران، گزارش‌های جامعی را منتشر می‌کند. «سلسله گزارش‌های فین‌تک ایران ۱۴۰۴» که توسط تکراسا اینسایت در دی‌ماه ۱۴۰۴ رونمایی شد، تلاش دارد تا تصویری جامع از وضعیت تکنولوژی‌های مالی در ایران ارائه دهد. می‌توانید تکراسا اینسایت را از طریق شبکه‌های اجتماعی زیر دنبال کنید:
لینکدین
اینستاگرام
توییتر
تلگرام