تقاضا برای اتصال کسبوکارها به APIهای مالی، بانکی، پرداخت، احراز هویت، بیمهای و دادهای افزایش یافته است؛ بااینحال، بازار تجمیعکنندگان API مالی هنوز نتوانسته از مرحله شکلگیری به رشد باثبات و بلوغ ساختاری برسد. در سال ۱۴۰۳، فعالیت ۱۶ پلتفرم در کنار استفاده بیش از ۵ هزار کسبوکار از خدمات این پلتفرمها و رشد ۳۰٪ تا ۵۰٪ اندازه بازار، از وجود تقاضا و شکلگیری یک بازار واقعی حکایت دارد؛ اما این رشد بهتنهایی کافی نیست نیست.
مسئله اصلی، نوظهوربودن صنعت نیست، بلکه موانعی است که ظرفیت آن را محدود کردهاند: نبود قواعد شفاف، دشواری دسترسی به APIهای کلیدی، پیچیدگی مدلهای درآمدی و نفوذ محدود در صنایع غیردیجیتال. بنابراین، پرسش محوری این مقاله آن است که چرا بازاری با بازیگران، محصول و تقاضای شکلگرفته، هنوز نتوانسته ظرفیت بالقوه خود را به رشد پایدار تبدیل کند.
دانلود گزارش تجمیعکنندگان API مالی
تجمیعکنندگان API مالی؛ حلقه اتصال کسبوکارها و توسعهدهندگان
تجمیعکنندگان API مالی، دسترسی به مجموعهای از APIهای بانکی، مالی، بیمهای، احراز هویت، پرداخت، داده و خدمات مکمل را سادهتر میکنند و معمولاً با ایجاد بازارچه API، انتشار و مستندسازی سرویسها، تجمیع خدمات و کاهش پیچیدگی اتصال مستقیم به تأمینکنندگان متعدد، نقش واسط زیرساختی ایفا میکنند. کارکرد آنها فقط فنی نیست؛ در برخی موارد تنظیم عملیاتی، یکپارچهسازی و میانجیگری تعارضات تجاری را نیز پوشش میدهند.
بخشی از ابهام مرز این صنعت از آنجا میآید که بسیاری از بانکها، پرداختیارها، صرافیهای رمزارز و شرکتهای بیمه، APIهای خود را از مسیر پلتفرمهای اختصاصی منتشر میکنند. اما همه این پلتفرمها الزاماً تجمیعکننده API مالی نیستند؛ چون نقش اصلی آنها بیشتر عرضه سرویسهای همان نهاد است، نه تجمیع، استانداردسازی و تسهیل دسترسی به APIهای متنوع از چندین عرضهکننده. برای فهم دقیقتر این مرز، باید جایگاه این بازیگران را در لنداسکیپ کلی تجمیعکنندگان API دید.
سید مسعود حسینی، مدیرعامل عصرداده
برخی کسبوکارهای عرضهکننده مستقیم API، خود را تجمیعکننده API مالی معرفی میکنند؛ اما تجمیعکننده API مالی ملزم به استانداردسازی و مستندسازی فرایند تبادل داده است. این بازیگران صرفاً سرویسدهنده API هستند و تجمیعکننده API مالی محسوب نمیشوند.
تجمیعکنندگان API مالی در کدام بخش از زنجیره بازار قرار دارند؟
در صنعت تجمیع API، همه بازیگران دامنه فعالیت و نقش یکسانی ندارند. یک دسته، پلتفرمهای جامعاند که APIهای متنوعی را از تأمینکنندگان فعال در حوزههای مختلف ارائه میکنند. دسته دیگر، تجمیعکنندگان تخصصیاند که بر صنایع یا خدمات مشخصی مانند مالی، بیمه و بانک، خدمات دولتی، سلامت، گردشگری یا حملونقل متمرکزند. تجمیعکنندگان API مالی نیز ممکن است در قالب پلتفرمهای جامع فعالیت کنند یا در گروه بازیگران تخصصی حوزه مالی، بانکی، بیمهای و دولتی قرار گیرند.
جایگاه این بازیگران صرفاً با تولید یا مالکیت API تعریف نمیشود. آنها میان توسعهدهندگانی متنوعی مانند بانکها و مؤسسات مالی، شرکتهای بیمه، اپراتورهای تلفن همراه و… از یک سو و کسبوکارهای خدمتگیرنده از سوی دیگر قرار میگیرند. در این نقطه، APIها را تجمیع، توزیع و برای استفاده سازمانی قابلمصرفتر میکنند. البته مرز نقشها همیشه ثابت نیست: برخی تجمیعکنندگان API را از یکدیگر دریافت و بازعرضه میکنند و برخی توسعهدهندگان نیز در کنار همکاری با تجمیعکنندگان، سرویسهای خود را مستقیماً به کسبوکارها عرضه میکنند. بنابراین، این بازار بیش از یک زنجیره خطی، شبکهای از روابط فنی و تجاری است.
تمایز این بازیگران زمانی ملموستر میشود که بازارچه API، تنوع سرویسها و خدمات مکمل آنها بررسی شود.
بازارچه API؛ محصول اصلی تجمیعکنندگان API مالی
بازارچه API محصول اصلی تجمیعکنندگان API مالی است؛ جایی که دسترسی به APIهای بانکی، مالی و پرداخت، بیمه، احراز هویت و سایر سرویسهای کاربردی در یک نقطه متمرکزتر و قابلمدیریتتر فراهم میشود.
در مقایسه بازیگران، تنوع API یکی از مهمترین نشانههای رقابت است، چون هرچه دامنه سرویسها گستردهتر باشد، پلتفرم برای گروههای بیشتری از کسبوکارها قابل استفاده میشود. در مقایسه تنوع خدمات، الگوی تمرکز بازیگران یکسان نیست و برتری در همه دستهها متمرکز نشده است.
مرجان سلیمانی، معاون توسعه کسبوکار سابق فراز
افزایش تنوع API، کلید ماندگاری تجمیعکنندگان API مالی در بازار است. با تجمیع APIهای بانکی، مالی، بیمه، احراز هویت و… در کنار پوشش گستردهتر بانکها، چالش مذاکره و ادغام با تأمینکنندگان متعدد برطرف شده و نیاز کسبوکارها در یک پلتفرم یکپارچه برآورده میشود.
با این حال، تعداد API بهتنهایی تصویر کامل بازار را نمیسازد. کیفیت مستندات، پایداری اتصال، سهولت پیادهسازی، امکان ترکیب سرویسها و تجربه عملی استفاده، به همان اندازه تعیینکنندهاند. همینجا نقش خدمات مکمل روشن میشود. در کنار بازارچه API، برخی بازیگران محصولاتی مانند راهکار تخصصب، سامانه مدیریت API، سامانه ارسال صورتحساب مالیاتی، کیف پول دیجیتال، پوش نوتیفیکیشن و کپچا را نیز ارائه میکنند. این خدمات کمک میکنند API از یک اتصال فنی به یک قابلیت عملیاتی در کسبوکار تبدیل شود؛ قابلیتی که فقط دسترسی نمیدهد، بلکه مدیریت، امنیت، ارتباط و پردازش را هم سادهتر میکند.
چرا اندازه بازار تجمیعکنندگان API مالی بهسادگی قابل محاسبه نیست؟
سنجش اندازه بازار تجمیعکنندگان API مالی با یک عدد ساده ممکن نیست. در سال ۱۴۰۳ بیش از ۵ هزار کسبوکار خدمتگیرنده از خدمات این پلتفرمها استفاده کرده و نرخ رشد اندازه بازار ۳۰٪ تا ۵۰٪ گزارش شده است. این اعداد از شکلگیری تقاضا و رشد نسبی بازار حکایت دارند، اما همزمان باید با احتیاط تفسیر شوند.
چالش اصلی، کمبود داده شفاف و چندنرخی بودن بازار است. درآمد بازیگران فقط از فروش مستقیم API حاصل نمیشود و میتواند از خدمات مکمل، قراردادهای سازمانی، راهکارهای یکپارچه، فروش مجدد یا مدلهای ترکیبی شکل بگیرد. علاوه بر این، مرز این صنعت با بانکداری باز، پرداخت، احراز هویت، داده و زیرساخت مالی همپوشانی دارد. بنابراین، اتکا به یک برآورد واحد میتواند تصویری سادهسازیشده از بازاری بدهد که هنوز از نظر داده، مدل درآمدی و مرزبندی صنعتی به بلوغ کامل نرسیده است.
همین ابهام در اندازهگیری، نشانهای از وضعیت چرخه عمر صنعت است؛ بازاری که از نظر محصول رشد کرده، اما از نظر نهادی و ساختاری هنوز با محدودیتهای جدی روبهروست.
چرا این صنعت از مرحله جنینی عبور نکرده است؟
بازار تجمیعکنندگان API مالی در ایران از مرحله شکلگیری عبور کرده است، اما هنوز به رشد نرسیده است. با وجود جذب بیش از ۵ هزار کسبوکار همچنان با محدودیتهای ساختاری روبهروست و در سال ۱۴۰۳ تنها متناسب با تورم توانسته رشد داشته باشد. این یعنی بازار از نظر محصول و تنوع خدمات جلو آمده، اما از نظر نهادی و ساختاری هنوز در مرحلهای ابتدایی باقی مانده است.
جنینیبودن این صنعت به معنای نبود تقاضا یا نبود بازیگر نیست؛ اتفاقاً هر دو وجود دارند. مسئله این است که نفوذ API در همه صنایع عمیق نشده، استانداردهای ارائه و دسترسی یکپارچه نیست، عرضه برخی APIهای کلیدی با تمرکز یا محدودیت همراه است و بخشی از بازار هدف هنوز شناخت کافی از ظرفیت APIهای مالی ندارد. در چنین شرایطی، بازار بیشتر به یک میدان شکلگرفته اما ناپایدار شباهت دارد تا صنعتی که وارد فاز رشد باثبات شده باشد. ریشه این وضعیت را باید در سه مانع اصلی جستوجو کرد: ابهام تنظیمگری، تمرکز عرضه و محدودیت تقاضای مؤثر.
سه قفل اصلی در مسیر رشد بازار؛ ابهام تنظیمگری، تمرکز عرضه و ضعف تقاضا
رشد بازار تجمیعکنندگان API مالی فقط به تنوع محصول وابسته نیست؛ سه قفل اصلی مسیر رشد آن را محدود کردهاند. قفل اول، ابهام تنظیمگری و نبود قواعد شفاف است. وقتی استاندارد فنی واحد، رویه روشن و چارچوب توسعهمحور وجود نداشته باشد، رفتار سلیقهای و تنظیمگری پراکنده، ریسک فعالیت را بالا میبرد و برنامهریزی بلندمدت را دشوار میکند.
وحید محمودیان، مدیرعامل سابق فراز
تعریف مجوز و احراز اهلیت کسبوکارها توسط یک مرجع واحد، مرز روشنی میان خدمات مجاز و غیرمجاز قابلارائه به استارتاپهای فینتکی توسط تجمیعکنندگان API مالی ایجاد میکند و از سلیقهگری در ارائه سرویس جلوگیری میکند.
قفل دوم، تمرکز و انحصار در عرضه APIهای کلیدی است. اگر دسترسی به برخی APIهای بانکی، دولتی یا زیرساختی محدود، نامتوازن یا وابسته به روابط خاص باشد، رقابت سالم شکل نمیگیرد و نوآوری در سطحی محدود باقی میماند. قفل سوم، محدودیت تقاضای مؤثر و فشار اقتصادی است. حتی در صورت وجود نیاز فنی، وقتی بودجه توسعه و دیجیتالیسازی کسبوکارها محدود شود، تقاضای بالقوه به مصرف واقعی تبدیل نمیشود. این سه قفل توضیح میدهند چرا بازار، با وجود شکلگیری بازیگران و رشد خدمات، هنوز به رشد نهادی نرسیده است.
سید مسعود حسینی، مدیرعامل عصرداده
جنگ قیمتی شدید در APIهای پرتکرار که حدود ۶۰٪ بازار تجمیعکنندگان API مالی را دربرمیگیرد و در انحصار تعداد محدودی از بازیگران است، رقابت بالایی ایجاد کرده است. به دلیل قیمتگذاری پلکانی توسط توسعهدهندگان API -بهویژه APIهای دولتی- تجمیعکنندگان API مالی برای دستیابی به مقیاسپذیری، با حاشیه سود ناچیز یا زیانده، API را به مشتریان ارائه میکنند.
جمعبندی و مسیر آینده؛ مسئله اصلی، عبور از اتصال فنی به زیرساخت بازار است
تجمیعکنندگان API مالی در ایران فقط حلقه اتصال فنی میان کسبوکارها و سرویسدهندگان نیستند؛ این بازیگران میتوانند به بخشی از زیرساخت توسعه خدمات مالی دیجیتال تبدیل شوند. مسئله اصلی این صنعت نیز صرفاً افزایش تعداد APIها نیست. مسیر رشد بعدی زمانی شکل میگیرد که بازارچههای API از یک نقطه دسترسی فنی، به زیرساختی قابل اتکا برای اتصال، ترکیب و عملیاتیسازی خدمات مالی در کسبوکارها تبدیل شوند.
مهدی ملکی، مدیرعامل فینوتک
در حال حاضر، کسبوکارهای دیجیتال بیشترین تقاضا را در تجمیعکنندگان API مالی ایجاد میکنند. اما نفوذ در صنایع غیردیجیتال مانند تولید، انرژی، خردهفروشی و… میتواند موج دوم رشد، مقیاسپذیری و تنوع مدلهای درآمدی را برای تجمیعکنندگان API مالی رقم بزند.
این گذار، به چند شرط وابسته است: افزایش تنوع و کیفیت APIها، توسعه خدمات مکمل متصل به نیازهای عملیاتی، کاهش انحصار در عرضه APIهای کلیدی، شفافتر شدن تنظیمگری و گسترش نفوذ API در صنایع غیردیجیتال. همانطور که در تصاویر جمعبندی نیز دیده میشود، مسیر تکامل این بازار از «تنوعسازی API» به «راهکارهای یکپارچه و هوشمند» میرسد و رشد تقاضای بعدی نیز بیش از هر چیز به نفوذ در بازارهای جدید وابسته است. در این چارچوب، آینده این صنعت نه فقط در توسعه اتصال، بلکه در ساختن زیرساخت بازار تعریف میشود.
رضا عامری، همبنیانگذار و عضو هیئتمدیره مسیر هوشمند
در حال حاضر، بازار تجمیعکنندگان API مالی در ایران بهدلیل رشد کند، اندازه بازار کوچک، انحصارگرایی و سودآوری پایین جذاب نیست. با این حال، افزایش نیاز محصولات هوش مصنوعی به API و گسترش مصرف داده در صنایع مختلف میتواند در افق ۱ تا ۲ ساله جذابیت و تقاضای بازار را تقویت کند.
قدردانی از حامیان و همراهان گزارش
از «داتین»، «دیجیپی» و «میلی» ممنونیم که بهعنوان حامی و همراه سلسله گزارشهای فینتک ایران ۱۴۰۴ در کنار ما بودند.
درباره تکراسا اینسایت
تکراسا اینسایت بهعنوان یک کسبوکار اجتماعی، با هدف رفع کمبود داده و اینسایت قابل دسترس در اقتصاد دیجیتال ایران، گزارشهای جامعی را منتشر میکند. «سلسله گزارشهای فینتک ایران ۱۴۰۴» که توسط تکراسا اینسایت در دیماه ۱۴۰۴ رونمایی شد، تلاش دارد تا تصویری جامع از وضعیت تکنولوژیهای مالی در ایران ارائه دهد. میتوانید تکراسا اینسایت را از طریق شبکههای اجتماعی زیر دنبال کنید:
