صنعت BNPL ایران در سال ۱۴۰۳ به ۷۵ هزار میلیارد تومان اعتبار مصرفشده و حدود ۴۰ میلیون تراکنش رسیده است؛ با ۵ تا ۶ میلیون کاربر فعال و ضریب نفوذ ۱۲.۵٪ تا ۱۵٪ از بازار بالقوه. این ارقام نشان میدهد صنعت هنوز در ابتدای دوره رشد قرار دارد — رشدی که شتاب دارد، اما پایههایش هنوز در حال شکلگیری است.
این رشد بر یک مدل کسبوکار پنجضلعی استوار است: تأمین مالی، تأمین کالا و خدمت، ضمانت و توثیق، زیرساخت داده باز، و دارنده اعتبار. این پنج ضلع یک چرخه بههموابسته را شکل میدهند؛ بلوغ هر ضلع، شرط پایداری کل مدل است. این مقاله بر دو ضلع کلیدی تمرکز میکند: تأمین مالی بهعنوان موتور رشد، زیرساخت داده باز و مدلهای اعتبارسنجی، بهعنوان شرط بقا— شرطی که هنوز محقق نشده.
در این میان، توثیق دارایی بهعنوان مکانیزم کنترل ریسک در حال تغییر قواعد ورود به بازار است؛ از دارایی دیجیتال و اوراق بهادار تا فلزات گرانبها. اما پرسش اصلی اینجاست: آیا BNPL ایران میتواند پیش از آنکه ضعف اعتبارسنجی به بحران نکول تبدیل شود، مدل پنجضلعیاش را به بلوغ برساند؟
پنجضلعی BNPL در ایران؛ صنعت دقیقاً بر چه ارکانی میچرخد؟
مدل کسبوکار BNPL در ایران بر پنج ضلع بههموابسته استوار است:
این پنج ضلع یک چرخه کارکردی مشخص را شکل میدهند: منابع مالی تأمین میشود، اعتبار به کاربر تخصیص مییابد، کاربر در شبکه پذیرندگان مصرف میکند، ریسک نکول با ابزارهای دادهای یا توثیقی کنترل میشود، و چرخه بازپرداخت مجدداً منابع را آزاد میکند. پایداری این چرخه به بلوغ همزمان هر پنج ضلع وابسته است — نه تنها یک یا دو ضلع.
در سال ۱۴۰۴، از ۱۳ بازیگر شناساییشده، ۱۱ بازیگر فعال بودهاند. از این میان، ۳ بازیگر صرفاً در مدل B2B2C (سازمانی) فعالیت میکنند و ۸ بازیگر هر دو مدل B2C و B2B2C را با هم دنبال میکنند. دلیل این الگو صرفاً تنوع درآمدی نیست — کانال B2B2C ابزار مدیریت ریسک نکول است. کارکنان سازمانی بهواسطه حقوقبگیر بودن، جریان بازپرداخت قابلپیشبینیتری دارند؛ و همین ویژگی، ریسک نکول را برای بازیگران BNPL قابل کنترلتر میکند.
ضلع اول؛ تأمین مالی شرط رشد است
در مدل BNPL، ارائهدهنده اعتبار، مبلغ خرید را بلافاصله یا در یک بازه زمانی چند روزه (یا ماه) به پذیرنده پرداخت میکند و سپس اقساط را از کاربر دریافت میکند. بنابراین، دسترسی به منابع مالی پیشنیاز رشد است.
در سال ۱۴۰۳، مجموع وام و اعتبار آنلاین اعطاشده توسط بتابانکها، BNPLها و تسهیلاتیاران حدود ۲۲۷ تا ۲۳۲ هزار میلیارد تومان بوده است. سهم BNPLها از این بازار ۷۵ هزار میلیارد تومان — معادل حدود یکسوم کل بازار وام و اعتبار آنلاین — بوده است.
در عین حال، در ارزیابی چرخه عمر صنعت در سال ۱۴۰۳، شاخص «دسترسی به سرمایه و تأمین مالی» امتیاز ۱/۶ از ۵ (کم) دریافت کرده است.
این دو گزاره کنار هم قرار میگیرند: از یک سو، بدون منابع مالی، تسویه با پذیرنده و رشد حجم اعتبار ممکن نیست؛ از سوی دیگر، صنعت هنوز از نظر دسترسی به سرمایه در وضعیت بالغ قرار ندارد.
در تحلیل عوامل محدودکننده سال ۱۴۰۴، «تورم بالا و کاهش دسترسی به منابع مالی» با اثرگذاری ۴ از ۵ و عدمقطعیت ۴ از ۵ ارزیابی شده است.
بنابراین، دسترسی به منابع مالی پیشنیاز رشد است. اما آیا صرف دسترسی به پول، پایداری ایجاد میکند؟
ضلع چهارم؛ اعتبارسنجی و داده باز شرط بقاست
گزارش یکی از موانع اصلی مقیاسپذیری BNPL را چنین معرفی میکند: نبود سازوکار اشتراک کاربران بدحساب میان فینتکها، لندتکها و بانکها
آرمین مهرفرهنگ، مدیر استراتژی و همکاریهای سازمانی سابق دیجیپی، نیز تأکید میکند:
«اعتماد و همافزایی از بلکلیست مشترک آغاز میشود؛ جایی که همکاری در دادههای اعتباری، هم ریسک را کاهش میدهد و هم بازار را بزرگتر میکند.»
همچنین محمدرضا علمیفرد، همبنیانگذار و مدیرعامل یکتاپی، هشدار میدهد:
«در آینده نزدیک، بهدلیل نبود سیستم اعتبارسنجی یکپارچه، احتمالاً تعداد افرادی که از چند سرویسدهنده BNPL همزمان اعتبار میگیرند و نمیتوانند بدهی خود را بازپرداخت کنند، افزایش یابد.»
دادههای سال ۱۴۰۴ این هشدار را تأیید میکنند: «ریسک افزایش نرخ نکول» اثرگذاری ۵ از ۵ و عدمقطعیت ۲ از ۵ داشته است. عدمقطعیت پایین در کنار اثرگذاری بالا، یعنی این ریسک دیگر یک احتمال دور نیست — تقریباً قطعی است.
در سناریوهای آینده در افق ۱۴۰۸، «کیفیت و نوع مدلهای اعتبارسنجی» یکی از دو متغیر کلیدی صنعت معرفی شده است. بلوغ پایین زیرساخت اعتبارسنجی به «رکود بازار با نکول بالا» یا «رشد سریع با ریسکهای پنهان» ختم میشود؛ در مقابل، بلوغ بالا همراه با رویکرد توسعهمحور، «رشد پایدار و رقابت سالم» را ممکن میکند.
بنابراین، اگر تأمین مالی ظرفیت رشد را فراهم میکند، اعتبارسنجی تعیین میکند این رشد به پایداری ختم میشود یا به بحران.
چرخش بازی؛ توثیق دارایی و تغییر قواعد ورود
اما اعتبارسنجی تنها مسیر کنترل ریسک نکول نیست. گزارش سه مکانیزم کنترل ریسک نکول را معرفی میکند: دادهمحور، سازمانمحور، توثیقمحور.
تا امروز، ورود به بازار B2C عمدتاً در اختیار بازیگرانی بوده که به پایگاه داده بزرگ مشتریان شرکت مادر دسترسی داشتهاند. بازیگران سازمانمحور — که ریسک نکولشان را از طریق کانال B2B2C مدیریت میکردند — برای ورود به B2C به ابزار دیگری نیاز داشتند. گزارش تصریح میکند: «توثیق دارایی اهرم گذار بازیگران سازمانمحور به B2C است.»
امین خادمی، مدیرعامل اقساط مارکت، میگوید:
«اعطای اعتبار مبتنی بر وثیقه میتواند ریسک نکول صنعت BNPL را کاهش دهد.»
داراییهای قابل توثیق طیف گستردهای را شامل میشوند: از دارایی دیجیتال و اوراق بهادار تا فلزات گرانبها. این تنوع، امکان کنترل ریسک را از صرف اتکا به دیتابیسهای بزرگ به سمت پشتوانه دارایی واقعی سوق میدهد. توثیق دارایی جایگزین کامل اعتبارسنجی دادهمحور نیست؛ مکمل آن است.
پنجضلعی زمانی پایدار است که اضلاع همزمان بالغ شوند
دادههای سال ۱۴۰۳ نشان میدهد صنعت BNPL ایران در ابتدای دوره رشد قرار دارد — اما این رشد روی یک مدل پنجضلعی نامتوازن بنا شده است. تأمین مالی با امتیاز ۱.۶ از ۵ هنوز به بلوغ نرسیده، زیرساخت اعتبارسنجی یکپارچه وجود ندارد، و ریسک نکول اثرگذاری ۵ از ۵ دارد.
در افق ۱۴۰۸، آینده این صنعت بر دو متغیر کلیدی متکی است: کیفیت و نوع مدلهای اعتبارسنجی، و رویکرد تنظیمگر. اگر تأمین مالی افزایش یابد اما زیرساخت داده باز و سازوکار اشتراک بدحسابها شکل نگیرد، ریسک نکول میتواند رشد را متوقف کند. در مقابل، اگر مدلهای اعتبارسنجی پویا و توثیق دارایی در کنار هم توسعه یابند، رشد میتواند به پایداری تبدیل شود.
پرسش واقعی این نیست که آیا BNPL ایران رشد میکند — رشد در جریان است. پرسش این است که آیا میتواند پیش از آنکه ضعف اعتبارسنجی به بحران نکول تبدیل شود، مدل پنجضلعیاش را به بلوغ برساند.
قدردانی از حامیان و همراهان گزارش
از «اسنپپی»، «تارا» و «کیپا»، حامیان و همراهان تخصصی صنعت تبادل رمزارز، سپاسگزاریم که با حمایت خود امکان انجام این تحقیق را فراهم کردند.
از «داتین»، «دیجیپی» و «میلی» ممنونیم که بهعنوان حامی و همراه سلسله گزارشهای فینتک ایران ۱۴۰۴ در کنار ما بودند.
درباره تکراسا اینسایت
تکراسا اینسایت بهعنوان یک کسبوکار اجتماعی، با هدف رفع کمبود داده و اینسایت قابل دسترس در اقتصاد دیجیتال ایران، گزارشهای جامعی را منتشر میکند. «سلسله گزارشهای فینتک ایران ۱۴۰۴» که توسط تکراسا اینسایت در دیماه ۱۴۰۴ رونمایی شد، تلاش دارد تا تصویری جامع از وضعیت تکنولوژیهای مالی در ایران ارائه دهد. میتوانید تکراسا اینسایت را از طریق شبکههای اجتماعی زیر دنبال کنید:
